Okul öncesinde İngilizce: dil nasıl edinilir, nasıl edinilmez?

Çocuğunuz eve gelir, akşam yemeğinde birden İngilizce bir şarkı mırıldanır. Ertesi sabah heyecanla “apple ne demekti?” diye sorarsınız, boş boş bakar. Okul öncesi İngilizce eğitimi konusunda velilerin en çok takıldığı yer tam burası: çocuk neyi ezberledi, neyi gerçekten edindi? Bu ikisi birbirine benziyor ama aynı yoldan gelmiyor, aynı yerde de kalmıyor.

Dil edinimi ile dil öğretimi aynı şey değil

Dil öğretimi kural, liste ve karşılık üzerinden ilerler: “book, kitap demek”. Dil edinimi ise anlamı bağlamdan çözmekle olur. Çocuk ana dilini de böyle kurar. Kimse ona “ver” fiilinin tanımını yapmaz; elini uzattığında bardağın geldiğini defalarca görür ve kelime kendiliğinden yerine oturur.

Okul öncesi dönemde bu ikinci kanal hâlâ çok güçlü çalışır. Öğretmen kapıda “Good morning” derken aynı anda çocuğun göz hizasına çömelip elini sıkıyorsa, çocuk iki kelimelik bir ifade değil, bir sahne öğrenir. Sahne her sabah tekrarlandıkça ifade o sahneye çakılır. Bir süre sonra kapıdan girerken “Good morning” cümlesi çocuğun ağzından kendiliğinden çıkar, çünkü an gelince kelime de gelir.

Bu yüzden bu yaşta iyi bir İngilizce çalışması dersten çok bir ortama benzer: öğretmenin İngilizce konuştuğu, ama neyi kastettiğinin jest, materyal ve tekrar sayesinde zaten görünür olduğu bir ortam.

Kelime ezberi neden çabuk uçup gidiyor

Flash kartlarla yirmi hayvan ismi çalışılan bir çocuk, kartları sırayla saydığında herkesi etkiler. Aynı çocuk sokakta kediyi gördüğünde “cat” demez. Çünkü kelime hayata değil, karttaki resme bağlanmıştır. Karttan çıkmayan kelime, kartla birlikte unutulur.

İkinci bir sorun daha var: ezber, veliyi hızlı memnun eder. Çocuk on renk saydığında ilerleme duygusu güçlüdür, oysa o sırada dilin en zor işi olan anlama ve kullanma tarafında pek bir şey olmamıştır. Bu memnuniyet yanlış yöne teşvik yaratır ve okulu da veliyi de gösterişli ama kalıcı olmayan bir yola çeker.

Bir çocuğun kaç kelime sayabildiği değil, kaç farklı durumda o dili kendiliğinden kullandığı ölçüdür.

Bunun somut karşılığı şudur: çocuk oyun sırasında sıra kendisine geldiğinde “my turn” diyorsa, o ifade artık ona aittir. Listede yirmi kelime varken sırada tek kelime yoksa, liste sadece bir kayıt olarak kalmıştır.

Aynı kelime bile hangi yoldan geldiğine göre farklı davranır. “Water” kelimesini kartta gören çocuk onu bir resimle eşler. Aynı kelimeyi her gün su içmeye giderken duyan çocuk ise susadığında hatırlar. İkincisi zamanla azalmaz, çünkü onu tetikleyen şey ders değil, ihtiyaçtır.

Şarkı, rutin ve oyun neden gerçekten işe yarıyor

Bu üçü tesadüfen değil, aynı sebepten işe yarar: hepsi tekrar taşır ve tekrarı sıkıcı hale getirmez.

Şarkıda melodi, ritim ve beden hareketi kelimeyle aynı anda gelir. “Head, shoulders, knees and toes” söylerken çocuk her kelimeyi kendi vücuduna dokunarak eşler; kelime bir sesten ibaret kalmaz, harekete bağlanır. Aynı şarkı yirminci kez söylendiğinde çocuk artık düşünmeden söylüyordur.

Rutin, tekrarın en sessiz biçimidir. Toplanma vaktinde her gün aynı cümlenin duyulması, el yıkamaya geçerken aynı yönergenin verilmesi, masaya otururken aynı kalıbın söylenmesi. Çocuk önce ne yapacağını anlar, anlam sonra oturur. Bu sıralama yanlış değil, tam tersine doğal olanıdır.

Bunun bir sınıfta nasıl görünebileceğini düşünelim. Toplanma zamanı geldiğinde öğretmen aynı şarkıyı söylemeye başlar, çocuklar şarkının neresinde ne yapılacağını bilir: bir kısmı blokları kutuya koyar, biri kitapları rafa dizer. Kimse kimseye çeviri yapmaz, kimse kelime sormaz. Birkaç hafta sonra çocuklardan biri sıraya girmekte geciken arkadaşına şarkıdaki cümleyi kendiliğinden söyleyebilir. O cümle o gün öğretilmemiştir; günlerce aynı işin içinde tekrarlandığı için yerleşmiştir.

Oyunda ise dil konu olmaktan çıkıp araç haline gelir. “Simon says” oynarken çocuk İngilizce çalıştığını düşünmez, oyunu kaybetmemeye çalışır; talimatı anlamak zorunda olduğu için anlar. Renk avında, top oyununda, hareketli bir eşleştirmede olan da budur.

Okul öncesinde işe yaradığı bilinen temas biçimleri genelde şu tarife uyar:

• Kelime tek başına değil, bir eylemle birlikte geliyordur.
• Aynı kalıp gün içinde birden fazla yerde tekrar ediyordur.
• Çocuğun cevap vermesi zorunlu değil, ama cevap vermesi kolaydır.
• Çeviri yapılmadan da ne olduğu anlaşılıyordur.

Okul öncesi İngilizce eğitiminde sıklık, süreden önce gelir

Haftada bir gün altmış dakika ile her gün on beş dakika, kâğıt üzerinde birbirine yakın toplam süreler verir. Sonuçları hiç benzemez.

Sebebi basit. Yedi gün arayla gelen bir derste zamanın ciddi bir kısmı hatırlatmaya gider; geçen hafta bırakılan yerin üstü çoktan örtülmüştür, önce onu açmak gerekir. Her gün temas eden bir çocuk ise dünkü kalıbı hâlâ taze tutar, ders yeniden ısınmakla değil devam etmekle başlar. Üstelik günlük temas dili “haftada bir gelen özel bir olay” olmaktan çıkarır. Çocuk için İngilizce, günün içinde zaten var olan bir şeye dönüşür.

Günün içine nasıl yayılıyor

Neşeli Mucitler’de İngilizce haftanın beş günü var. Oyun temelli İngilizce ve akademik İngilizce ayrı ayrı yürüyor: biri dili kullanma alanı açıyor, diğeri sesleri, kalıpları ve yazıya giden yolu düzenli biçimde ele alıyor. İkisinin birlikte durması, ne sadece eğlenceye ne sadece çalışmaya sıkışmamayı sağlıyor. Bu akışın gün içinde nereye oturduğunu günlük akışımız sayfasında görebilirsiniz.

Sınıf mevcudunun en fazla on iki çocuk olması burada teknik bir detaydan fazlası. Konuşma sırasının gerçekten herkese gelmesi, çocuğun günde birkaç kez ağzını açması demek. Kalabalık bir grupta sessiz çocuk sessiz kalmaya devam eder.

Haftada bir gün de İspanyolca yapılıyor. Amaç üçüncü bir dilde yetkinlik değil; farklı bir ses örüntüsüne kulak açmak, çocuğun “her dil böyle ses çıkarmaz” fikrini erkenden edinmesi. Yabancı dilin diğer derslerle nasıl yan yana durduğunu branş derslerimiz sayfasında topluca bulabilirsiniz.

Evde İngilizce baskısı kurmayın

En çok zarar veren şey genelde iyi niyetle yapılır: çocuğu kapıda karşılayıp “hadi bugün ne öğrendin, say bakalım” demek. Bu soru çocuğa dili bir performans olarak tanıtır. Performans olarak tanınan dil, hata riski taşıdığı anda susar.

Evde işe yarayan birkaç şey var:

• Şarkıyı birlikte söyleyin, ne anlama geldiğini sormadan. Anlam zaten sizin sormadığınız yerden gelir.
• Aynı çizgi filmi İngilizce olarak tekrar tekrar izlemek, sürekli yeni bölüm açmaktan daha iyi çalışır. Tanıdık sahne, bilinmeyen kelimeyi taşınabilir hale getirir.
• Kendi İngilizceniz zayıfsa bunu sorun etmeyin. Telaffuz kaygısıyla hiç denememektense, birlikte gülerek denemek çocuk için çok daha iyi bir model.
• Çocuk iki dili aynı cümlede karıştırıyorsa düzeltmeye koşmayın. Bu, dili kaybettiğinin değil, iki sistemi aynı anda kurduğunun işareti.

Çocuğu gün sonunda sınamak yerine, yaptığı şeyin yanında durmak daha çok işe yarıyor. Boyama yaparken renkleri İngilizce söylemesini beklemeyin, siz mırıldanın; masayı kurarken sayıları siz sayın. Çocuk dinlediğini belli etmese de alıyor, ve kendi hazır olduğunda katılıyor. Katılma anını çocuğun seçmesi, dilin baskıyla değil ilgiyle bağlanmasını sağlıyor.

Bir de sabır meselesi var. Çocuk yeni bir dille karşılaştığında bir süre çok az konuşabilir, sadece dinler. Bu sessiz dönem beklenen bir aşamadır; içeride bir şey birikmiyor demek değildir. Kaygıyla üstüne gidildiğinde uzar, rahat bırakıldığında kendiliğinden kapanır. Bu tür gelişim sorularını konuşmak isterseniz okulda psikolojik danışman desteği de bulunuyor; yaklaşımın bütününü eğitim programımız sayfasında anlatıyoruz.

Gelin, sınıfta nasıl göründüğünü izleyin

Dilin bir çocukta nasıl yerleştiğini anlatmak zor, izlemek kolay. Beykoz Göztepe’deki okulumuza gelip bir İngilizce oyununu kenardan izlerseniz, kelimenin nasıl kart olmaktan çıkıp harekete bağlandığını birkaç dakikada görürsünüz. Randevu için 0544 749 03 86 numaralı telefondan bize ulaşabilir, sorularınızı iletişim sayfamızdan da iletebilirsiniz. Göksu Evleri ve çevresinden gelen ailelerle çoğu zaman aynı soruyla başlıyoruz, sohbetin sonunda soru genelde değişiyor.